Przedwczesna rewolucja

Pierwsze ślady tej historii prowadzą jednak znacznie dalej w przeszłość. Już pod koniec XIX wieku europejscy hodowcy łączyli białe ćmówki z barwnymi gatunkami. W 1887 roku firma Veitch zarejestrowała Harriettiae, mieszańca Phalaenopsis amabilis i Phalaenopsis violacea. Osiem lat później pojawił się Luedde-violacea, potomek Phalaenopsis lueddemanniana i Phalaenopsis violacea.³

Oba połączenia brzmią zaskakująco współcześnie. W ich rodowodach znajdziemy dokładnie te gatunki, po które wiele dekad później sięgnęli twórcy novelty: rośliny o nasyconych barwach, wyrazistym rysunku, woskowej fakturze i zapachu. Genetyczna receptura buntu leżała więc na stole już w epoce wiktoriańskiej.

Nie oznacza to jeszcze, że istniał wtedy ruch novelty. Pojedyncza krzyżówka może być olśniewającym eksperymentem, lecz kierunek hodowlany zaczyna się dopiero wtedy, gdy powstają kolejne pokolenia, pojawia się świadoma selekcja, a pożądane cechy dają się przenosić dalej. Wiktoriańskie krzyżówki zapowiadały możliwości, których pełne wykorzystanie wymagało jeszcze wielu dekad pracy.

Nawet ustalenie pierwszeństwa wymaga ostrożności. Harriettiae bywa przedstawiana jako pierwszy sztucznie uzyskany mieszaniec ćmówek, lecz historia wcześniejszych prób, pierwszego kwitnienia i późniejszych rejestracji nie mieści się w jednej dacie. Dla naszej opowieści ważniejsze jest to, że hodowcy wcześnie dostrzegli możliwości barwnych gatunków, choć przez wiele lat nie stały się one głównym nurtem.^{5, 6}

Nasiona drobniejsze od pyłu

Jedna z przyczyn była czysto praktyczna. Nasiona storczyków są niemal pozbawione zapasów pokarmowych. W naturze kiełkują dzięki spotkaniu z odpowiednim grzybem, który dostarcza rozwijającemu się zarodkowi substancji odżywczych. Dla dziewiętnastowiecznego hodowcy wysiew przypominał zatem powierzanie dużej części przedsięwzięcia przypadkowi, a przypadek jest współpracownikiem twórczym, lecz fatalnie zdyscyplinowanym.

Przełom nastąpił w 1922 roku, kiedy amerykański fizjolog roślin Lewis Knudson opublikował metodę asymbiotycznego kiełkowania nasion storczyków na sztucznej pożywce. Od tej chwili hodowcy mogli otrzymywać większe liczby siewek i prowadzić znacznie bardziej świadomą selekcję potomstwa.⁴

Metoda Knudsona nie stworzyła novelty. Dała jednak przyszłym hodowcom narzędzie, bez którego wielopokoleniowa selekcja pozostawałaby znacznie wolniejsza, droższa i bardziej nieprzewidywalna.

Białe imperium. Z wazonu do doniczki

Technologia była tylko częścią odpowiedzi. Przez pierwszą połowę XX wieku hodowcy mieli bowiem jasno wyznaczony cel i nie był nim niewielki, pachnący kwiat w kolorze dojrzałego mango, przyozdobiony plamami według uznania przodków.

Ćmówki hodowano przede wszystkim na kwiat cięty. Pożądano roślin o długich, mocnych pędach oraz dużych, regularnych i trwałych kwiatach. Białe i jasnoróżowe linie znakomicie pasowały do tego programu. Każde kolejne pokolenie miało być większe, pełniejsze i bardziej okrągłe. Gatunki o mniejszych, gwiaździstych lub silnie wzorzystych kwiatach mogły dostarczać niezwykłych barw, ale przynosiły również cechy uznawane wówczas za wady: wąskie płatki, prześwity, niewielki rozmiar, mniej imponujący kwiatostan.

To bardzo ważny moment naszej historii. Dzikie gatunki nie czekały przez dziesięciolecia na odkrycie. Były znane. Ich możliwości również dostrzegano. Nie pasowały po prostu do obowiązującej definicji doskonałości.

W latach sześćdziesiątych zwrot ku ćmówkom doniczkowym otworzył przed hodowcami nową przestrzeń.⁶

W wazonie liczył się długi pęd i natychmiastowy efekt. W doniczce można było docenić cechy dotychczas pozostające w cieniu: kompaktowy wzrost, stopniowe otwieranie kwiatów, zdolność do przedłużania starego pędu, zapach, niezwykłą fakturę oraz zmienność wzoru. Niewielki kwiat nie musiał już udawać nieudanego wielkiego kwiatu. Mógł stać się świadomym wyborem.

Równolegle rozwijały się metody klonalnego rozmnażania storczyków. Pozwalały one powielać szczególnie wartościowe egzemplarze, zachowując ich cechy. Krzyżowanie i selekcja nadal zaczynały się od nasion, lecz rozmnażanie klonalne ułatwiało rozpowszechnianie ich najlepszych rezultatów. Wybitna roślina nie musiała pozostać jednym szczęśliwym przypadkiem zamkniętym w szklarni hodowcy.^{5, 6}

Phalaenopsis Joy Spring Canary ‘Yaphon’ — fot. Marzenna Kielan.

Chromosomowa zasadzka

Przeszkodą bywała również zgodność chromosomowa rodziców. Samo połączenie dwóch obiecujących roślin nie gwarantowało, że ich potomstwo będzie mogło uczestniczyć w dalszej hodowli.

Wiele gatunków ćmówek jest diploidalnych — ma dwa zestawy chromosomów. Wśród rozwiniętych linii wielkokwiatowych spotykano natomiast rośliny tetraploidalne, z czterema zestawami. Ich skrzyżowanie mogło dawać potomstwo triploidalne, wyposażone w trzy zestawy. Taka roślina mogła wspaniale kwitnąć, lecz nierównomierny podział chromosomów podczas tworzenia komórek rozrodczych bywał przyczyną obniżonej płodności lub bezpłodności. Hodowca docierał do niezwykłego kwiatu i odkrywał, że wykorzystanie go jako rodzica będzie trudniejsze, niż się spodziewał.^{6, 8}

Płodność zależała od konkretnej kombinacji rodzicielskiej, a ploidalność nie wyjaśniała wszystkich trudności hodowlanych. Później pomocne okazały się między innymi spontaniczne niezredukowane gamety oraz sztuczne podwajanie liczby chromosomów, pozwalające odzyskiwać płodność cennych mieszańców.⁷

Ten mechanizm pomaga zrozumieć część trudności w dalszym krzyżowaniu mieszańców. Bez danych o konkretnych roślinach nie można jednak uznać go za wyjaśnienie losów najwcześniejszych, dziewiętnastowiecznych połączeń.

Kronikarz buntu

Hugo Freed należał do hodowców, którzy systematycznie badali nowe możliwości ćmówek i opisywali je na łamach czasopism storczykowych. Jego publikacje pozwalają prześledzić zainteresowanie prążkowanymi kwiatami, Phalaenopsis violacea oraz nowymi kierunkami krzyżowania. Białe imperium znał zresztą od środka: w 1968 roku opublikował w „Orchid Digest” także „Breeding White Phalaenopsis”.⁹

Ważnym rodzicem w jego programie była Phalaenopsis violacea ‘Country Acres’. Notatka opublikowana w 1976 roku w „Australian Orchid Review” podaje, że szkółka Freedów wykonała z jej udziałem czterdzieści krzyżowań między 1964 a 1975 rokiem. Do czasu publikacji zakwitło potomstwo dziewiętnastu z nich; sześć połączeń dało dziesięć roślin, które zdobyły łącznie dwanaście nagród. Był to już program hodowlany, nie pojedynczy szczęśliwy przypadek.¹⁰

Wśród ważnych roślin znalazł się klon Show Girl ‘Bonsall’. Sam greks Show Girl — grupa potomstwa krzyżówki Doris i Lipstick — został zarejestrowany w 1964 roku.³ Z połączenia Show Girl ‘Bonsall’ z Phalaenopsis violacea ‘Country Acres’ pochodziła Renee Freed ‘Bonsall’. Klon Renee Freed ‘Bonsall’ otrzymał w 1970 roku najwyższą klasę nagrody za jakość kwiatu, FCC/AOS z wynikiem 91,7 punktu. Podczas oceny roślina prezentowała pięć kwiatów i dwa pąki. Archiwalny opis wyróżniał barwę i rysunek, ale także wielkość oraz fakturę kwiatów — cechy dobrze pokazujące spotkanie nowych możliwości z dawnymi kryteriami jakości.¹¹

Obok niej pojawiały się kolejne elementy nowego języka hodowlanego. Tuffy, potomek Lowana Goldlip i Phalaenopsis amboinensis, łączyła linię żółtą z gatunkiem o woskowych, wzorzystych kwiatach.¹¹ Dawne gatunki i ich wyselekcjonowane klony stawały się rodzicami kolejnych mieszańców. Nie były jedynie historyczną ciekawostką.

Przy odczytywaniu tych rodowodów trzeba pamiętać o zmianach nazewnictwa. Historyczne nazwy gatunków przytaczamy zgodnie ze źródłami; część roślin określanych dawniej jako Phalaenopsis violacea, zwłaszcza jako jej forma borneańska, zalicza się dziś do Phalaenopsis bellina. Nie oznacza to jednak, że bez osobnego sprawdzenia można zmienić tożsamość każdego dawnego klonu lub rodzica.¹²

Phalaenopsis LD Sun Dragon ‘Red Leopard’ — fot. Marzenna Kielan.

Bunt kontrolowany

Novelty Phalaenopsis nie oznaczały całkowitego odrzucenia osiągnięć hodowli standardowej. Przeciwnie, ich twórcy chcieli często połączyć to, co najlepsze po obu stronach: kolor, wzór, zapach i woskową fakturę dzikich gatunków z wielkością, płaskością oraz pełną formą dopracowanych mieszańców.

Była to zatem rewolucja szczególnego rodzaju. Wpuszczono dzikie gatunki do salonu, po czym próbowano zapiąć im marynarkę pod szyję. Nakrapiany kwiat mógł się buntować, ale najlepiej, żeby robił to okrągło, płasko i z odpowiednim wynikiem punktowym.¹

Ten paradoks stał się siłą napędową całego nurtu. Udział standardowych linii pozwalał w wielu programach poprawiać wielkość i pełność kwiatów potomstwa gatunków. Bez gatunków standardowe ćmówki obracałyby się wokół coraz doskonalszych wariantów tego samego ideału. Spotkanie obu światów nie zawsze było łatwe, lecz właśnie z niego powstawały nowe połączenia barw, wzorów i form: żółte, pomarańczowe, czerwieniejące, cętkowane, prążkowane, pachnące i zmieniające wygląd wraz z temperaturą lub wiekiem kwiatu.

Phalaenopsis Mituo Golden Tiger ‘Yellow Dragon’ — fot. Marzenna Kielan.

Rok 1973: dwie opowieści o jednym rodzaju

Rok 1973 daje nam znakomitą scenę, na której widać współistnienie dwóch ideałów hodowlanych. W 1973 roku „American Orchid Society Bulletin” opublikował tekst Lewisa i Variny Vaughnów „An Account of Moth Orchids: The Ascendancy of White Phalaenopsis” — „Triumf białych ćmówek”.¹³ W tym samym roku „Orchid Digest” drukował „Breeding Novelty Phalaenopsis” Hugo Freeda. Określenie novelty było więc już obecne w tytule publikacji poświęconej hodowli. Sam ten fakt nie rozstrzyga, kto użył go pierwszy.⁹

Możemy wyobrazić sobie białe imperium stojące na podium, otoczone wielkimi, idealnie okrągłymi kwiatami. Publiczność bije brawo, sędziowie są zadowoleni, historia zdaje się zakończona. Tymczasem za kulisami pachnie Phalaenopsis violacea, Phalaenopsis amboinensis przynosi plamy i poprzeczne pręgi, a hodowcy sprawdzają, co z tego wyniknie w następnych pokoleniach.

Oba światy były już w tym samym budynku.

Dziedzictwo rewolucji

W latach 1980–1981 Hugo Freed publikował w „American Orchid Society Bulletin” cykl „Novelty Phalaenopsis Species and Their Hybrids”. Omawiał w nim między innymi Phalaenopsis amboinensis, borneańskie formy Phalaenopsis violacea, Phalaenopsis fasciata oraz Phalaenopsis lueddemanniana. W kolejnej dekadzie nurt doczekał się więc szerszego omówienia swoich gatunkowych korzeni i potomstwa.¹⁴

Pozostał również dawny paradoks. Współcześni hodowcy nadal próbują zachować dzikość koloru i rysunku, jednocześnie poprawiając formę, wielkość, liczbę kwiatów i łatwość uprawy. Każde pokolenie przesuwa granicę, lecz nie usuwa napięcia pomiędzy gatunkiem a ideałem wystawowym. Dzięki temu opowieść nie dobiegła końca.

Novelty Phalaenopsis nie narodziły się w jednej szklarni ani w jednym roku. Ich pierwsze geny spotkały się w epoce wiktoriańskiej, narzędzia dojrzewały przez pierwszą połowę XX wieku, a nowe kierunki hodowli nabierały siły w latach sześćdziesiątych.

Hodowcy stopniowo odkrywali, że niedoskonałość według starego regulaminu może być początkiem zupełnie nowego piękna. Wąskie płatki, plamy i niewielkie kwiaty przestawały być wyłącznie wadami do usunięcia. Stawały się cechami, dla których warto było prowadzić kolejne krzyżowania.

I wtedy bunt zakwitł.

Phalaenopsis Mituo Prince ‘Ching Min’ — fot. Marzenna Kielan.