Czyli dlaczego storczyk nie potrzebuje śniadania

Skorupki jaj zawierają mnóstwo wapnia. Phalaenopsis potrzebuje wapnia. Sprawa wydaje się rozwiązana — dopóki do kuchni nie wejdzie chemia.

Od wielu lat mam w ogrodzie kompostownik. Stoi sobie w zacisznym miejscu i, przyznaję bez fałszywej skromności, jestem z niego bardzo dumna. Trafiają tam warzywne i owocowe resztki z kuchni, chwasty, rozdrobnione gałązki, trochę niebarwionego kartonu i oczywiście skorupki jaj. Po jakimś czasie cała ta niezbyt efektowna zbieranina zamienia się w ciemną, pachnącą ziemią materię, którą moje ogrodowe rośliny przyjmują bez najmniejszych protestów.

Skorupki jaj mają jednak szczególny talent. Potrafią przetrwać.

Nauczyłam się więc rozdrabniać je przed wrzuceniem do kompostownika, ponieważ większe fragmenty odnajdywałam później w gotowym kompoście, nadal zaskakująco podobne do tego, czym były na początku. I za każdym razem nasuwało mi się pytanie: skoro skorupka tak cierpliwie opiera się środowisku kompostownika, pełnemu wilgoci, mikroorganizmów i zachodzących nieustannie procesów chemicznych oraz biologicznych, to co niezwykłego miałoby się z nią wydarzyć po zalaniu jej wodą w słoiku?

Według Internetu — całkiem sporo.

Wystarczy bowiem wpisać kilka odpowiednich słów, aby dowiedzieć się, że „woda ze skorupek jaj” jest naturalnym nawozem wapniowym. Skorupki należy zalać wodą, pozostawić na jakiś czas, czasem zagotować, czasem nie, a następnie otrzymanym płynem podlewać rośliny. W przypadku storczyków przepis również ma swoich zwolenników.

Na pierwszy rzut oka wszystko się zgadza. Skorupka zawiera wapń. Storczyk potrzebuje wapnia. Mamy skorupkę, mamy wodę, mamy storczyka.

Czegóż więcej potrzeba?

Chemii.

Podejrzana skorupka trafia do laboratorium

Zacznijmy od tego, że skorupka jaja rzeczywiście jest niezwykle bogata w wapń. Jej część mineralną tworzy przede wszystkim węglan wapnia — CaCO₃ — występujący głównie w postaci krystalicznego kalcytu. Zależnie od sposobu określania składu i badanego materiału wartości podawane w literaturze nieco się różnią, ale węglan wapnia stanowi około 94–95% suchej skorupki. Pozostałą część tworzą między innymi materia organiczna oraz niewielkie ilości związków zawierających magnez, fosfor i inne pierwiastki.

Nie musimy więc prowadzić dochodzenia w sprawie tego, czy w skorupce jest wapń.

Jest. I to mnóstwo.

Gdyby samo posiadanie potrzebnego pierwiastka wystarczało jednak do bycia dobrym nawozem, sprawa byłaby banalnie prosta. Niestety dla domowych alchemików roślina nie dysponuje maleńkim układem pokarmowym zdolnym do zjedzenia skorupki, strawienia jej i wybrania sobie z niej tego, czego akurat potrzebuje.

Korzeń pobiera składniki mineralne przede wszystkim w postaci rozpuszczonych jonów. W przypadku wapnia interesuje nas więc Ca²⁺.

I właśnie w tym miejscu nasze jajko Kolumba zaczyna się lekko chwiać.

Wapń jest. Tylko gdzie?

Węglan wapnia jest związkiem słabo rozpuszczalnym w czystej wodzie. Zalanie skorupki wodą nie powoduje więc, że zawarty w niej wapń nagle masowo przechodzi do roztworu w postaci dostępnych dla korzeni jonów Ca²⁺.

To niezwykle ważne rozróżnienie.

Zawartość pierwiastka w materiale nie jest tym samym co jego dostępność dla rośliny.

Możemy mieć przed sobą materiał zawierający ogromną ilość wapnia, a jednocześnie otrzymać roztwór zawierający go niewiele. Chemia nie interesuje się bowiem naszymi dobrymi intencjami. Interesują ją między innymi rozpuszczalność, pH, równowagi chemiczne, powierzchnia reakcji i czas.

W środowisku kwaśnym węglan wapnia rozpuszcza się łatwiej. Dlatego odpowiednio rozdrobnione skorupki mogą z czasem uczestniczyć w procesach zachodzących w glebie czy kompoście, a ich dodatek może działać podobnie do innych materiałów wapnujących i podnosić pH. To jednak zupełnie inna sytuacja niż kilkugodzinne lub kilkudniowe moczenie skorupek w dzbanku z wodą.

Rozdrobnienie skorupki również nie wykonuje żadnej chemicznej sztuczki. Zmielenie jej na pył zwiększa powierzchnię kontaktu z otoczeniem, dzięki czemu reakcje mogą przebiegać szybciej. Nadal jednak mamy do czynienia przede wszystkim z CaCO₃.

Możemy skorupkę zmielić, pokruszyć, przemówić jej do rozsądku i postawić przy niej motywujący plakat.

Węglan wapnia pozostanie węglanem wapnia.

Ale przecież storczyk potrzebuje wapnia!

Potrzebuje. I tutaj zaczyna się naprawdę interesująca część historii, ponieważ wapń nie jest dla rośliny jedynie kolejną pozycją na etykiecie nawozu.

Jest ważnym składnikiem strukturalnym. Uczestniczy w stabilizacji ścian komórkowych i błon, ma znaczenie dla prawidłowego wzrostu i funkcjonowania tkanek. Jednocześnie jony Ca²⁺ pełnią niezwykle ważną rolę w sygnalizacji komórkowej. Zmiany stężenia wapnia w komórkach uczestniczą w przekazywaniu informacji związanych między innymi ze wzrostem, rozwojem oraz odpowiedzią rośliny na bodźce i stres środowiskowy.

Krótko mówiąc, wapń nie siedzi w roślinie bezczynnie.

Ale ma pewną cechę, która czyni jego dostarczanie szczególnie interesującym. Wapń pobrany przez korzenie transportowany jest do części nadziemnych przede wszystkim wraz z wodą w ksylemie, natomiast jego mobilność we floemie jest niewielka. Oznacza to, że wapń znajdujący się już w starszych tkankach nie może być swobodnie przenoszony tam, gdzie właśnie rozpoczyna się intensywny wzrost.

Roślina nie dysponuje więc centralnym magazynem wapnia, z którego może bez ograniczeń pobierać zapasy i przesyłać je do dowolnego miejsca. Nowe, rozwijające się tkanki zależą od bieżącego zaopatrzenia.

To dlatego wapń rzeczywiście powinien znajdować się w prawidłowym programie nawożenia Phalaenopsis.

Tyle że nadal nie wynika z tego, że powinien pochodzić ze skorupki jajka moczonej w słoiku.

„Naturalne” nie oznacza automatycznie „dostępne”

I tutaj docieramy do jednej z moich ulubionych pułapek domowego nawożenia.

Mówimy:

skorupka jest naturalna.

Owszem.

Zawiera wapń.

Zdecydowanie.

Wapń jest potrzebny roślinom.

Bez dwóch zdań.

A potem z tych trzech prawdziwych zdań powstaje czwarte:

woda ze skorupek jest dobrym nawozem wapniowym dla storczyków.

I właśnie ono nie wynika automatycznie z poprzednich.

To trochę tak, jakbyśmy znaleźli kawałek skały zawierającej żelazo, stwierdzili, że człowiek potrzebuje żelaza, wrzucili kamień do herbaty i uznali sprawę suplementacji za załatwioną.

Pierwiastek musi nie tylko być. Musi znajdować się w odpowiedniej postaci chemicznej, w odpowiednim stężeniu i w środowisku umożliwiającym jego pobranie.

Roślina nie czyta etykiety produktu. Nie wie, że coś jest ekologiczne, naturalne, domowe ani przygotowane z miłością.

Korzeń spotyka się z chemią roztworu. I tylko ona się liczy.

A może ugotujemy skorupki?

Gotowanie pojawia się w wielu przepisach na „wodę jajeczną”. I rzeczywiście temperatura wpływa na szybkość wielu procesów chemicznych, ale zagotowanie skorupek w wodzie nie zamienia trudno rozpuszczalnego CaCO₃ w pełnowartościowy, przewidywalny nawóz wapniowy.

To samo dotyczy pozostawienia skorupek w wodzie na kilka dni.

Pewna ilość jonów oczywiście może znaleźć się w roztworze. Nie twierdzimy przecież, że rozpuszczalność węglanu wapnia wynosi dokładnie zero. Problem polega na czymś innym: nie wiemy, jaką dawkę wapnia w rzeczywistości podajemy roślinie.

A jeżeli naszym celem jest odżywianie, to informacja o dawce wydaje się dość przydatna.

Zwłaszcza że Phalaenopsis rosną zazwyczaj nie w glebie, lecz w podłożach takich jak kora czy sphagnum, które zachowują się zupełnie inaczej niż żyzna gleba ogrodowa. Nie mamy tutaj wielkiej masy podłoża z rozbudowanym kompleksem procesów biologicznych i chemicznych charakterystycznych dla gleby czy dojrzałego kompostu.

Doniczka epifitycznego storczyka nie jest małym kompostownikiem.

I bardzo dobrze.

Czy skorupki mogą zaszkodzić?

Tutaj warto zachować rozsądek również w drugą stronę. Nie ma potrzeby przedstawiać skorupki jajka jako substancji niebezpiecznej, która po zbliżeniu do doniczki natychmiast dokona chemicznej masakry systemu korzeniowego.

To byłaby taka sama przesada jak przypisywanie jej cudownych właściwości nawozowych.

Węglan wapnia jest słabo rozpuszczalny. Drobno zmielone skorupki stosowane w odpowiednim środowisku mogą z czasem uczestniczyć w reakcjach wpływających między innymi na pH. I właśnie zmiana odczynu, a nie jakaś tajemnicza toksyczność skorupki, jest jednym z powodów, dla których bezmyślne dodawanie jej do podłoża storczyków nie ma większego sensu.

W przypadku Phalaenopsis zależy nam przecież nie na dostarczeniu „czegokolwiek naturalnego”, lecz na utrzymaniu środowiska korzeniowego, w którym składniki pokarmowe pozostają dostępne w odpowiednich proporcjach.

Im więcej przypadkowych dodatków wprowadzamy, tym mniej wiemy o tym, co właściwie znajduje się w doniczce.

A ja zdecydowanie wolę wiedzieć.

Co więc podać zamiast śniadania?

Jeżeli używana do podlewania woda zawiera odpowiednią ilość wapnia i magnezu, część potrzeb rośliny może być pokrywana właśnie z tego źródła. Jeżeli natomiast korzystamy z wody bardzo miękkiej, demineralizowanej albo uzyskanej metodą odwróconej osmozy, warto zwrócić uwagę na skład nawozu i świadomie zapewnić roślinie również te pierwiastki.

I tutaj kończy się magia, a zaczyna zwykła, rozsądna uprawa.

Nie potrzebujemy skorupki jajka, skórki banana, fusów z kawy ani połowy zawartości lodówki. Potrzebujemy nawozu o znanym składzie, stosowanego w odpowiednim stężeniu i dopasowanego do jakości używanej wody oraz sposobu uprawy.

Nawóz mineralny nie staje się gorszy dlatego, że jego skład można przeczytać na etykiecie. Wręcz przeciwnie — właśnie dzięki temu wiemy, co podajemy.

Preparaty pochodzenia naturalnego również mogą być wartościowe, jeżeli znamy ich skład i wiemy, czemu mają służyć.

Problemem nie jest więc „naturalne kontra sztuczne”.

Problemem jest przewidywalne kontra przypadkowe.

Jajko wraca do kuchni

I tak kończy się nasze małe dochodzenie.

Skorupki jaj rzeczywiście zawierają ogromne ilości wapnia. Wapń rzeczywiście jest roślinom niezbędny. Rozdrobnione skorupki rzeczywiście mogą być użytecznym materiałem w ogrodzie i kompostowniku.

Żadne z tych zdań nie dowodzi jednak, że woda, w której moczyły się skorupki, jest dobrym i przewidywalnym nawozem wapniowym dla Phalaenopsis.

Dlatego kiedy następnym razem będę robiła jajecznicę, ciasto albo kogel-mogel, skorupki znowu powędrują do mojego kompostownika. Tam mają czas, mikroorganizmy, odpowiednie środowisko i całą skomplikowaną chemię rozkładu materii, której nie zamierzam próbować odtwarzać w szklance stojącej obok storczyków.

A moje ćmówki dostaną to, czego naprawdę potrzebują: wodę odpowiedniej jakości oraz rozsądnie dobrany nawóz zawierający składniki w formach, z których mogą skorzystać.

Coraz rzadziej karmimy psy i koty przypadkowymi resztkami własnego obiadu, ponieważ wiemy, że ich potrzeby żywieniowe różnią się od naszych. Może więc pora okazać podobny szacunek roślinom.

Nie muszą jeść tego, co zostało nam po śniadaniu.

Niech jedzą po królewsku.

© Marzenna Kielan. Wszelkie prawa zastrzeżone.